Wrocław
autorka tekstu: Joanna Chmielewska
Hanna Hirszfeldowa (1884–1964) – lekarka, pediatrka, profesorka medycyny, współtwórczyni polskiej pediatrii klinicznej, badaczka i organizatorka powojennej opieki nad dziećmi. Jej działalność naukowa, lekarska i społeczna obejmowała zarówno pionierskie badania nad grupami krwi, jak i rozwój hematologii, immunologii i pediatrii oraz tworzenie od podstaw placówek medycznych i zaplecza dydaktycznego. Była również współautorką, wraz z mężem Ludwikiem Hirszfeldem, badań, które przyczyniły się do rozwoju seroantropologii.
Urodziła się 17 lipca 1884 roku w Wilczkowicach koło Warszawy. Już od młodości wyróżniała się zainteresowaniem naukami przyrodniczymi oraz talentami językowymi. Po ukończeniu żeńskiego gimnazjum w Łodzi w 1900 roku rozpoczęła studia medyczne we Francji, w Montpellier i Paryżu, a następnie od 1905 roku kontynuowała naukę na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie. W 1908 roku uzyskała doktorat na podstawie pracy poświęconej morfologii krwinek białych. W trakcie studiów, w 1905 roku, poślubiła mikrobiologa i immunologa Ludwika Hirszfelda. W 1909 roku nostryfikowała dyplom w Kazaniu, a w 1916 roku obroniła w Neapolu drugi doktorat z zakresu chirurgii, poświęcony wrodzonemu zwężeniu odźwiernika u dzieci. Posługiwała się biegle siedmioma językami obcymi.
Po ukończeniu studiów pracowała w Heidelbergu na oddziale neurologicznym i w Klinice Pediatrycznej, gdzie współpracowała z prof. Emilem Feerem i prof. Ernstem Moro. Następnie kontynuowała pracę w Klinice Dziecięcej w Zurychu. Już na tym etapie swojej kariery interesowała się chorobami wieku dziecięcego, morfologią krwi oraz zagadnieniami hematologii i alergologii pediatrycznej.
W czasie I wojny światowej aktywnie włączyła się w pomoc medyczną. W latach 1915–1920 pracowała jako lekarka i wolontariuszka w szpitalach polowych armii serbskiej i włoskiej, zajmując się leczeniem rannych, organizacją pracy medycznej, dezynfekcją oraz szkoleniem sanitarnym. Wraz z mężem uczestniczyła w ewakuacji przez Albanię i Grecję, a po dotarciu do Salonik prowadziła badania nad grupami krwi żołnierzy różnych narodowości. Wyniki tych pionierskich badań zostały opublikowane w 1919 roku w „The Lancet” i stały się jednym z fundamentów rozwoju seroantropologii, czyli badań nad zróżnicowaniem grup krwi w populacjach.
Po powrocie do Polski w 1919 roku osiadła w Warszawie. Pracowała jako lekarka szkolna, pediatrka w Ubezpieczalni Społecznej oraz prowadziła prywatną praktykę. Od 1921 roku była związana z Kliniką Pediatrii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie od 1932 roku pełniła funkcję ordynatora. Przez wiele lat konsekwentnie odmawiała przyjęcia płatnego etatu, utrzymując się z praktyki prywatnej. Od 1935 roku kierowała warszawskim oddziałem Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego.
Okres międzywojenny był czasem intensywnej działalności lekarskiej, naukowej i społecznej Hirszfeldowej. Publikowała prace dotyczące między innymi chorób zakaźnych dzieci, hematologii, alergologii, żywienia niemowląt i niedożywienia. Zajmowała się problematyką błonicy, płonicy, krztuśca, chorób reumatycznych oraz konfliktu serologicznego. Angażowała się również w działania na rzecz szczepień ochronnych i popularyzowania wiedzy medycznej wśród rodziców.
Wybuch II wojny światowej nie przerwał jej działalności lekarskiej. Początkowo w Warszawie, na Saskiej Kępie, organizowała pomoc medyczną i prowizoryczny szpital. W lutym 1941 roku, na mocy zarządzeń władz okupacyjnych, wraz z mężem i córką została zmuszona do przeniesienia się do warszawskiego getta. Jako konwertytka znalazła wraz z rodziną schronienie na plebanii kościoła Wszystkich Świętych przy placu Grzybowskim. W getcie objęła stanowisko ordynatora oddziału niemowlęcego filii szpitala Bersonów i Baumanów na Lesznie. W skrajnie trudnych warunkach leczyła dzieci cierpiące między innymi z powodu choroby głodowej, gruźlicy, awitaminoz oraz chorób zakaźnych, a także dokumentowała skutki tych schorzeń.
Latem 1942 roku, dzięki pomocy organizacji „Żegota” oraz przyjaciół, Hirszfeldowie wydostali się z getta i ukrywali po stronie aryjskiej, między innymi w Wesołej, Starej Miłośnie i wsi Lipka. W styczniu 1943 roku zmarła ich córka Maria. Mimo osobistej tragedii Hanna Hirszfeldowa nadal angażowała się w działalność lekarską i organizowanie pomocy medycznej. Pod koniec 1944 roku znalazła się w Lublinie, gdzie objęła kierownictwo Szpitala Dziecięcego oraz współtworzyła Katedrę i Klinikę Pediatrii na nowo powstającym Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej. W styczniu 1945 roku uzyskała habilitację, a następnie otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego.
Latem 1945 roku osiedliła się we Wrocławiu i rozpoczęła jeden z najważniejszych etapów swojej działalności. Współorganizowała powstającą Akademię Medyczną i stworzyła od podstaw pierwszą powojenną Katedrę i Klinikę Pediatrii na Dolnym Śląsku. Organizowała nie tylko pracę kliniczną, ale również zaplecze naukowe, laboratoryjne i opiekuńcze. Z jej inicjatywy powstała pierwsza w Polsce przykliniczna zlewnia mleka kobiecego oraz kuchnia mleczna, a w 1947 roku przy klinice uruchomiono żłobek. W tym samym czasie zainicjowała i zorganizowała Szkołę Pielęgniarstwa PCK.
Szczególną uwagę poświęcała zdrowiu niemowląt i małych dzieci. Propagowała karmienie piersią, rozwijała opiekę nad najmłodszymi pacjentami i dbała o kształcenie personelu medycznego. W kierowanej przez nią klinice pracowali lekarze różnych narodowości, a pomoc udzielana była dzieciom niezależnie od ich pochodzenia.
Jej dorobek naukowy obejmował ponad 100 publikacji z zakresu pediatrii, hematologii dziecięcej, serologii, immunologii, alergologii, genetyki i farmakologii. Wraz z Ludwikiem Hirszfeldem prowadziła badania nad krwią oraz chorobami wieku dziecięcego, a także uczestniczyła w pionierskich pracach nad leczeniem choroby hemolitycznej noworodków za pomocą transfuzji wymiennej. Jednocześnie rozwijała własną działalność naukową, kliniczną i dydaktyczną, pozostawiając znaczący dorobek niezależny od osiągnięć męża. Od 1950 roku była profesorką zwyczajną, a w latach 1954–1962 kierowała Katedrą Diagnostyki Pediatrycznej Akademii Medycznej we Wrocławiu. Kształciła kolejne pokolenia lekarzy i aktywnie uczestniczyła w życiu krajowych oraz międzynarodowych organizacji medycznych. Działała między innymi w Polskim Towarzystwie Pediatrycznym, Wrocławskim Towarzystwie Naukowym, Polskim Towarzystwie Reumatologicznym i Polskim Towarzystwie Mikrobiologów. Współpracowała również z organizacjami międzynarodowymi, w tym ze Światową Organizacją Zdrowia, jako ekspertka w dziedzinie zdrowia matki i dziecka, oraz uczestniczyła w pracach związanych z ochroną zdrowia dzieci.
Za działalność naukową, lekarską i społeczną otrzymała między innymi Państwową Nagrodę II stopnia, Order Sztandaru Pracy I klasy, Krzyż Kawalerski i Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, serbski Order Świętego Sawy oraz francuski Złoty Medal Epidemiczny. Po śmierci męża w 1954 roku z dużym zaangażowaniem porządkowała i upamiętniała jego dorobek naukowy, jednocześnie kontynuując własną działalność zawodową i społeczną.
Na emeryturę przeszła w 1962 roku, jednak do końca życia pozostawała związana ze środowiskiem medycznym i wspierała młodszych lekarzy swoim doświadczeniem. Zmarła 20 lutego 1964 roku we Wrocławiu. Została pochowana obok męża na cmentarzu św. Wawrzyńca przy ulicy Odona Bujwida.
Pamięć o Hannie Hirszfeldowej jest szczególnie silnie związana z Wrocławiem, gdzie współtworzyła powojenną medycynę akademicką i budowała podstawy nowoczesnej pediatrii. Jej imieniem nazwano w 2018 roku skwer w sąsiedztwie Uniwersytetu Medycznego, a szkoła pielęgniarska PCK, której powstanie zainicjowała, od 1977 roku nosi jej imię. Jej działalność upamiętniają również tablice pamiątkowe i gabinet historyczny profesorostwa Hirszfeldów. Wrocław uczcił pamięć Hanny i Ludwika Hirszfeldów także, nadając ich imię tramwajowi Moderus Gamma.
Hanna Hirszfeldowa pozostaje ważną postacią historii polskiej medycyny – lekarką, badaczką, nauczycielką i organizatorką, której życie łączyło pracę naukową z bezpośrednią pomocą chorym oraz konsekwentnym działaniem na rzecz rozwoju pediatrii. Jej dorobek obejmuje zarówno pionierskie badania naukowe, działalność kliniczną i dydaktyczną, jak i konkretne przedsięwzięcia organizacyjne, które na trwałe wpisały się w historię polskiej medycyny.
Źródła:
Jolanta Załęczny, Hirszfeldowa Hanna, https://sztetl.org.pl/pl/biogramy/197345-hirszfeldowa-hanna
Bajer M., Hirszfeldowie, cz. 2, „Forum Akademickie” 2017, nr 2, https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2017/02/hirszfeldowie/
Zamęcka-Zalas O., Hanna Hirszfeldowa, człowiek – lekarz – uczony, „Piotrkowskie Studia Pedagogiczne” 2001, t. 9, ss. 367–371.
Jolanta Załęczny, Hanna Hirszfeldowa (1884-1964). Biografia lekarski, kobiety niezwykłej [w:] tejże, Biografie godne pamięci, red. Tadeusz Skoczek, Warszawa 2020, s. 113-124.
Urszula Glensk, Hirszfeldowie. Zrozumieć krew, Universitas, Kraków 2018.
Hanna Hirszfeldowa, https://pl.wikipedia.org/wiki/Hanna_Hirszfeldowa
Krystyna Wasielczyk, Hanna Hirszfeldowa, https://bibliotekacyfrowa.pl/Content/71555/PDF/2015_01.pdf